Бугунги глобаллашув ва ахборот тезкорлиги даврида гиёҳвандлик воситалари ҳамда психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилиш жамият хавфсизлиги, аҳоли саломатлиги ва давлат барқарорлигига жиддий таҳдид солаётган энг хавфли ижтимоий иллатлардан бири сифатида намоён бўлмоқда. Айниқса, мазкур турдаги жиноятларнинг ёшлар орасида тарқалаётгани муаммони янада кескинлаштирмоқда.
Гиёҳвандлик — шахс ва жамият фожиаси
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар инсон руҳиятига ва жисмоний саломатлигига салбий таъсир кўрсатиб, уни тўлиқ ижтимоий изоляцияга олиб келиши мумкин. Бундай моддаларни истеъмол қилувчи шахсларда руҳий боғлиқлик, жиноятга мойиллик, меҳнат қобилиятининг пасайиши ва оилавий муносабатларнинг бузилиши кузатилади. Натижада, гиёҳвандлик алоҳида шахснинг эмас, балки бутун жамиятнинг муаммосига айланади.
Қонунга хилоф муомаланинг хавфли шакллари
Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф муомала қилиш турли шаклларда намоён бўлади. Улар қаторига ноқонуний тайёрлаш, сақлаш, ташиш, жўнатиш, ўтказиш, сотиш, шунингдек, истеъмол қилишга жалб этиш каби ҳаракатлар киради. Айрим ҳолларда ушбу жиноятлар уюшган жиноий гуруҳлар томонидан, трансмиллий тарзда амалга оширилаётгани ҳам ҳолатнинг қанчалик хавфли эканини кўрсатади.
Айниқса, интернет ва ижтимоий тармоқлар орқали гиёҳвандлик моддаларининг тарқатилиши янги хавфли тенденция сифатида намоён бўлмоқда. Ёпиқ каналлар, шифрланган мессенжерлар орқали амалга оширилаётган бундай жиноятлар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун ҳам жиддий синов бўлмоқда.
Қонунчиликдаги қатъий чоралар
Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан боғлиқ жиноятларга нисбатан кескин ва қатъий жавобгарлик чоралари белгиланган. Жиноят кодексида мазкур ҳаракатлар учун узоқ муддатли озодликдан маҳрум қилиш жазолари назарда тутилган бўлиб, бу давлатнинг ушбу иллатга нисбатан муросасиз муносабатини англатади.
Шу билан бирга, суд амалиётида бундай ишлар кўрилишида жиноятнинг содир этилиш усули, миқдори, такрорийлиги, айбдор шахснинг жамият учун хавфлилик даражаси каби ҳолатларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу эса адолатли жазо тайинлаш ва профилактика самарадорлигини оширишга хизмат қилади.
Профилактика — энг самарали йўл
Мутахассислар таъкидлаганидек, гиёҳвандликка қарши курашда фақат жазо чоралари етарли эмас. Энг самарали йўл — профилактика, яъни олдини олиш чораларини кучайтиришдир. Бу борада таълим муассасалари, ота-оналар, жамоатчилик ва оммавий ахборот воситаларининг ўрни беқиёс.
Ёшлар орасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш, гиёҳвандликнинг аянчли оқибатлари ҳақида очиқ ва таъсирчан маълумотлар бериш, психологик ёрдам тизимини ривожлантириш муҳим аҳамият касб этади. Шунингдек, ишсизлик ва ижтимоий муаммоларни камайтириш ҳам гиёҳвандликка қарши курашда муҳим омил ҳисобланади.
Жамиятнинг умумий масъулияти
Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф муомала қилишга қарши кураш — фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг эмас, балки бутун жамиятнинг умумий вазифасидир. Ҳар бир фуқаро ушбу иллатга нисбатан бефарқ бўлмаслиги, шубҳали ҳолатларга нисбатан онгли муносабат билдириши, ёш авлод тарбиясида фаол иштирок этиши лозим.
Хулоса ўрнида
Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилиш жамият келажагига қаратилган хавфли таҳдиддир. Унга қарши курашда қонун устуворлиги, профилактика, маърифий ишлар ва жамоатчилик ҳамкорлиги бир бутун механизм сифатида ишлаши шарт. Фақат шу орқали соғлом, хавфсиз ва барқарор жамиятни барпо этиш мумкин.
А.Назирбеков,
Жиноят ишлари бўйича
Избоскан туман судининг
раиси