Нажмите "Enter" для перехода к содержанию

GENDER TENGLIK

 

                     GENDER TENGLIK

Ma’lumki, 2019 yil 2 sentabrda qabul qilingan  “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risida” O’zbekiston Respublikasining qonuni xotin-qizlarning jamiyatdagi o’rniga qaratilgan huquqiy himoya, huquqiy kafolat siaftida ma’qullangandi.

Quvonarli tomoni shundaki, ming yillardan buyon jamiyatda ayol va erkak o’rtasidagi tengsizlik  va uni hal etish masalasi hamisha dolzarb bo’lib kelgan huquqiy munosabatlarning nechog’lik dolzarbligiga qaratilgan onundir. Jumladan, qonunning 1-moddasida qayd etilganidek, qonunning maqsadi xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni ta’minlash sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

To’g’ri, hozir biz yashayotgan davr yangilanayotgan O’zbekistonning islohotlarida inson manfaatlarining ustunligiga qaratilgan bir paytda, hali ham oilaviy nizolarning juda katta qismi erkaklar tomonidan ayol huquqlarining tan olinmaslik holatlari shuningdek, ayrim holatlarda jamiyatda ham xotin-qizlarning huquq hamda imkoniyatlariga etarlicha ahamiyat berilmayotgani haqiqatdir.

Ana shunday salbiy holatlarga qarshi mazkur qonunning 2-moddasida “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Agar O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O’zbekiston Respublikasining xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo’lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo’llanilishi” belgilangan.

Shuningdek, qonunda  gender tushunchasi ham qayd etilgan bo’lib, unga ko’ra, gender  — xotin-qizlar va erkaklar o’rtasidagi munosabatlarning jamiyat hayoti va faoliyatining barcha sohalarida, shu jumladan siyosat, iqtisodiyot, huquq, mafkura va madaniyat, ta’lim hamda ilm-fan sohalarida namoyon bo’ladigan ijtimoiy jihati ko’rsatilgan.   Demak, gender tushunchasi faqat ayollar manfaatlarini ifodalamaydi. Balki har ikki jins vakillarining o’z orzu va maqsadlari sari dadil odimlashi, hayot sifatini oshirish uchun bir xil imkon berish kerakligini ilgari suradi, xolos. Aynan rivojlangan jamiyatning talablaridan biri bu erkak va ayol huquqlari tengligining ta’minlanishidadir.

Darhaqiqat, qadim yunon Suqrot, Arastu, Aflotun kabi olimlari eng yaxshi davlat sifatida jamiyatda tenglik va adolat hukm surgan polisni nazarda tutishgan. eng yaxshi qonunlar sifatida ham barcha tengligini kafolatlagan qonunlarni ilgari surishgan.  erkak va ayollar tengligi g’oyasini yunon olimi  Antifont o’z asarlarida qo’llagan holda: «Tabiat barchani: ayollarni ham, erkaklarni ham teng qilib yaratadi, lekin odamlar insonlarni tengsiz holatga soluvchi qonunlarni ishlab chiqishadi», deb ta’kidlagan.Sharq qomusiy olimlardan Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar shahri” asarida tenglik hukm surgan davlatni fozillikka intilgan davlat sifatida qayd etgan bo’lsa, 1791 yilda Olimpiya De Guj tomonidan tayyorlangan fuqarolik va ayol huquqi deklaratsiyasida ilk bor ayollarning erkin fikrlash va o’z fikrini bildirish huquqiga ega ekanligi  e’tirof etilgan. Gender tengligining huquqiy rivojiga e’tibor beradigan bo’lsak, eng avvalo, gender tenglikning huquqiy asoslari xalqaro va milliy qonunchilikni  tarixiy-nazariy va huquqiy jihatlarini tahlil etish joiz. Albatta, barchamizga ma’lumki, 1948 yilda BMT Bosh assambleyasi tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida erkak va ayollarning tengligi alohida e’tirof etilgan bo’lib, Deklaratsiyaning 1-moddasida «Hamma odamlar o’z qadr-qimmati hamda huquqlarida erkin va teng bo’lib tug’iladilar. Ularga aql va vijdon ato qilingan, binobarin bir-birlariga nisbatan birodarlik ruhida munosabatda bo’lishlari kerak», deya ta’rif berilgan. BMT tomonidan 1966 yilda qabul qilingan yana bir xalqaro hujjat – Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi xalqaro paktning 3-moddasida ta’kidlanishicha, «Mazkur paktda ishtirok etuvchi davlatlar erkaklar va ayollar uchun ushbu Paktda ko’rib chiqilgan barcha fuqarolik va siyosiy huquqlardan bir xilda foydalanishini ta’minlash majburiyatini oladi». Aynan mazkur xalqaro norma “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risida” qonunning 2-moddasida “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir,-degan moddaning amaliy va huquqiy asosidir.     Demak, yuqorida qayd etilgan xalqaro hujjatlarni ratifikatsiya qilgan mustaqil davlatimiz xalqaro huquqning umume’tirof etilgan talablaridan kelib chiqib o’z milliy qonunchiligida ayollar va erkaklar tengligi masalasiga jiddiy ahamiyat berishining sababi ham asoslidir.

Mazkur asosning yana bir huquqiy kafolati bu O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasida «Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar», deb belgilanganligidir. Demak, gender tengligining ham xalqaro huquqiy ham, konstitutsiyaviy huquqiy asosi kafolatlangan. Gender tengligi ijtimoiy tenglikni ham anglatadi. Bunday tenglikni ta’minlash uchun Konstitutsiya va qonunlarga zarur qoidalarni kiritishning o’zi kifoya emas.Shu bois ham, “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish”ga alohida e’tibor qaratilgan. Chunki, mana shunday sinovli kunlarda, ya’ni karantin davrida ham  shifokorlar, ichki ishlar, hatto Milliy Gvardiya xodimalarining erkaklar bilan elkama-elka turib ishlashganining guvohi bo’ldik. Karantin bo’lishiga qaramay, tibbiy niqoblar, tibbiy kiyim-kechak, zarur vositalarni zudlik bilan etkazish uchun tadbirkorlik ishlarini yo’lga qo’yishganining boisi, biror bir tez tibbiy yordam ko’rsatishda uzulishlar, etishmovchiliklar bo’lmaganining guvohimiz. Shifokorlarimizning azaliy Gippokrat qasamyodi hammaga ma’lum. Kunu-tun inson salomatligi yo’lida xizmat qilgan shifokorlarimizning mashaqqatli mehnati evaziga sog’aygan fuqarolarimizning xursandchiligining ham guvohimiz.

Komissiyaning asosiy  vazifalari xotin-qizlar va erkaklar uchun teng  huquq hamda imkoniyatlarni ta’minlash sohasidagi yagona davlat siyosatini   amalga oshirish, ushbu sohada davlat dasturlarini, milliy harakatlar  rejalarini va strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etish,  ushbu sohada qilingan  ishlar  bo’yicha  har  yili  O’zbekiston  Respublikasi  Oliy  Majlisiga axborot taqdim  etish, xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq  hamda imkoniyatlarni ta’minlash va bu borada xalqaro standartlarga rioya etish  sohasida xalqaro tashkilotlar, xorijiy mamlakatlarning tegishli organlari  bilan hamkorlikni amalga oshirishdan iborat.

Qonuniy  huquq  va  erkinliklardan  foydalanishda  jins  bo’yicha  kamsitishga  yo’l  qo’ymaslik  ayrim  ijtimoiy  munosabatlarga  tatbiq  etilmaydi.

Mazkur  qonunning  5-moddasiga  muvofiq, quyidagilar  jins  bo’yicha  kamsitish  hisoblanmaydi:

bola tug’ish va ona suti bilan oziqlantirish vazifalari bilan bog’liq munosabatlarni tartibga solishda farqlarni belgilash;

qonunda  belgilangan  tartibda  muddatli  harbiy  xizmatga  chaqirish;

gender siyosati amalga  oshirilishini  ta’minlashga  doir  vaqtinchalik  maxsus  choralar  ko’rish;

xotin-qizlar va erkaklarning mehnatini muhofaza qilishda reproduktiv salomatligini saqlash xususiyatlari;

kasbiy malakaga doir tavsiyalar berish;

qamoqda saqlash, jazoni ijro etish joylarida saqlash tartibi va shartlarini hamda huquqiy jihatdan ta’sir  ko’rsatishning  boshqa  choralarini  tartibga  solishda  farqlarni  belgilash.

Qonunning 13-moddasida davlat organlarining xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni  ta’minlash  sohasidagi  vakolatlari  hamda  15-moddasida  fuqarolar  o’zini  o’zi  boshqarish  organlarining, nodavlat  notijorat  tashkilotlarining  va  fuqarolik  jamiyati  boshqa  institutlarining  xotin-qizlar  va  erkaklar  uchun  teng  huquq  hamda  imkoniyatlarni  ta’minlash  sohasidagi  ishtiroklari  belgilandi.

Agar  shaxs  o’zini  jins  bo’yicha  bevosita  yoki  bilvosita  kamsitishga  duchor  etilgan  deb  hisoblasa, vakolatli  organlarga  yoki  sudga  murojaat  qilish  huquqiga  ega  bo’lib, bunda  jins  bo’yicha  bevosita  yoki  bilvosita  kamsitishga  duchor  etilgan  shaxsdan  davlat  boji  undirilmasligi, xotin-qizlar  va  erkaklarning  teng  huquqliligi  buzilganligi  to’g’risidagi  ishlarni  sudlarda  ko’rish  chog’ida  advokatlar  tomonidan  ko’rsatiladigan  yuridik  xizmatlarga  haq  to’lash  qonun  hujjatlarida  belgilangan  tartibda, ularning  xohishiga  ko’ra  davlat  hisobidan  qoplanishi  hamda  xotin-qizlar  va  erkaklar  uchun  teng  huquq  hamda  imkoniyatlar  kafolatlari  to’g’risidagi  qonun  hujjatlarini  buzganlikda  aybdor  shaxslar  belgila

Hayot shiddat bilan o’zgarayotgan davrda jamiyat ham taraqqiy etar ekan, insonlar ham zamon bilan hamnafas bo’lishga harakat qilashadi. Bu ayollarga ham tegishlidir.   endilikda ayollar faqat uy-ishlari, bola tarbiyasi bilan shug’ullanib, “ yo oila, yo ish” ,-  degan fikrlar gender tengligiga to’sqinlik qiladi. Ko’rib turibmizki, rivojlanishning eng o’tkir muammolaridan biri tenglikka erishish, ayniqsa, jamiyatda ham, oilada ham erkak va ayolning gender tengiligiga erishish eng og’ir masalalardan biridir. Ming afsuski,  xotin-qizlar ko’pincha rivojlanish jarayonidan chetda qoladi va hatto unda ishtirok etgan taqdirda ham juda katta  qiyinchiliklar va hatto yo’qotishlar (Bunda ko’pgina hollarda oilaviy nizolar, ajrimlar) evaziga erishadi. Mazkur holatni oldini olishda qonunning 25-moddasida Uy mehnati jins bo’yicha bevosita yoki bilvosita kamsitish uchun asos bo’lishi mumkin emas, u ayollar va erkaklar tomonidan teng darajada amalga oshiriladi”-deb belgilangan.    Aynan 21-modda esa, mehnat munosabatlarida xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlarini belgilagan. Bugun xotin-qizlar bandligini ta’minlash ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning ustuvor yo’nalishlaridan biri, xalq turmush darajasi va sifatini yuksaltirishning muhim sharti sifatida belgilangan. Xotin-qizlar qo’mitalari tashabbusi bilan bo’sh binolarni qayta ta’mirlash va ishga tushirish hisobiga 2 700 tadan ortiq kichik tsexlar tashkil etilib, 18 ming nafarga yaqin xotin-qizlarning bandligi ta’minlandi. Xotin-qizlarni tadbirkorlikka keng jalb etish, oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish maqsadida kreditlar ajratish oxirgi yillarda sezilarli  oshdi.

Biz esa, qonunlarni qabul qilamizu, amalga oshirish uchun aholining huquqiy ongi, huquqiy madaniyati yuksak bo’lishini ta’minlamasak, yana sun’iy to’siqlarga duch kelaveramiz.

e’tiborli jihati shundaki, bugungi yangilanayotgan jamiyatda ayollarning siyosat va iqtisodiyotga keng jalb qilinishi tufayli gender tengligi borasida o’zgarishlar, siljishlar, hattoki  yutuqlar ko’zga tashlanmoqda. Ayniqsa, siyosatda ayollar faollashganining guvohimiz ya’ni davlat boshqaruvida, sudlov tizimida, ichki ishlar, bojxona tizimida ham xotin-qizlarning mehnat qilayotgani ayni haqiqatdir.  Zero, bu borada mazkur qonunning 4-BOBi : “Saylov huquqlarini amalga oshirishda xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari” ga bag’ishlangan hamda 18-moddada saylov huquqlarini amalga oshirishda xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni ta’minlash huquqi ya’ni, xotin-qizlar va erkaklar hokimiyat vakillik organlariga saylash va saylanishda teng huquqlarga egaligi qayd etilgan. Siyosiy partiyalar tomonidan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va xalq deputatlari mahalliy Kengashlari deputatligiga nomzodlar ko’rsatishda xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar ta’minlanadi.

Ko’pchilik, hokim ayollarimizni qo’llab-quvvatlamoqda, hatto endilikda jamiyat ishlarida ayollarning keng ishtirokiga ko’nikib ham qolishmoqda. Masalan, jamiyat ishiga faol ishtirok etayotgan ayollarning turmush o’rtog’i tushungan holda uni qo’llab-quvvatlamoqda. Farzand tarbiyasi hambilan birga turli tadbirlarda ishtirok etar ekan, o’zi bilmagan holda siyosatga kirib qoladi. Xotin-qizlar erkaklar bilan teng huquqli bo’lish bilan bir qatorda siyosatda o’zlarini ko’rsatish imkoniyatlariga ega bo’lishdi.

Gender tenglik jamiyat rivojida muhim bo’lgan ijtimoiy munosabatlarda dolzarb ahamiyatga ega ekanligi bugungi kunda yanada yaqqol namoyon bo’lmoqda. Bugun oilada, jamiyatda, ayniqsa, xotin-qizlarning ijtimoiy hayotdagi faolligini oshirishga alohida e’tibor qaratilayotgani natijasida ijtimoiy munosabatlarda ham, qonunchilikda ham katta o’zgarishlar amalga oshirilmoqda.

Biroq tan olish kerak, ayrim mamlakatlarda ayollarning o’rni oshxonada, degan qarashlar  hali  ham butkul yo’qolmagan.

Shu bois ham, mazkur  qonunda tazyiq va zo’ravonlikdan himoya qilish uchun jabrlanuvchilarga himoya orderi berilishi ko’zda tutilgan. Bugun hududlarda Zo’rlik ishlatishdan jabr ko’rgan shaxslarni reabilatatsiya qilish va moslashtirish markazlari tashkil etildi. Xotinqizlar qo’mitasining respublika bo’yicha yagona qisqa raqamli (1146) “Ishonch  telefoni” tashkil etilib, har kuni 24 soat davomida xotin-qizlarning murojaatlarini qabul qilish tizimi yo’lga qo’yilgan…. Bu nima degani?

Misol uchun, er va xotin urishib qolsa, er xotinga nisbatan kuch ishlatsa yoki tazyiq qilsa va bu isbotlansa, erning ayol bilan bevosita yoki bilvosita aloqasini 30 kungacha cheklab qo’yish mumkin bo’ladi.

Aslida ayollarga nisbatan har qanday zo’ravonlik barcha aqlli jamiyatlarda, jumladan, Islomda ham qoralanadi. Ayollarga nisbatan kuch ishlatish tajovuz hisoblanadi. Ularga nisbatan hech qanday kuch, zo’ravonlik, urish, kaltaklashni ishlatib bo’lmaydi. Nasihat qilish, u kor qilmasa, sekin turtib ogohlantirish, u ham kor qilmasa, yotoqlarida tark qilish ko’zda tutilgan.

Shu bois ham,  qonun  32-moddadan iborat bo’lib, 29-moddasida “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi qonun hujjatlarini buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar bo’lishi hamda 30-moddada O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va boshqa manfaatdor tashkilotlar ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga etkazilishini hamda mohiyati va ahamiyati aholi o’rtasida tushuntirilishini ta’minlashi qayd etilgan.

 

Qo‘rg‘ontepa tumani yuridik xizmat        ko‘rsatish markazi bosh yuriskonsulti Sh.A.Ne’matov

 

Улашинг: